Greinar

Meginreglur um vitni er að finna í lögum um meðferð einkamála nr. 91, 1991 og lögum um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991 í VIII. kafla beggja laganna.

Það er meginregla að öllum er skylt að koma fyrir dóm og bera vitni að forfallalausu.  Frá þessu eru ýmsar undantekningar, einkum að því er varðar opinbera embættismenn vegna atvika er gerst hafa í  embætti þeirra.

Yngri manni en 15 ára er þó ekki skylt að bera vitni í einkamáli nema samkvæmt sérstakri ákvörðun dómara.  Sama gildir um geðveika menn og þroskahefta.  Þetta á hins vegar ekki við í opinberum málum (sakamálum).

Heimilt er að skorast undan vitnaskyldu vegna skyldleika eða tengda við aðila einkamáls eða sakborning í sakamáli.  

Hér er um að ræða:

1. maka og fyrrverandi maka ef um einkamál er að ræða
   
   
2. skyldmenni í beinan legg, systkini og þá sem eru tengdir aðila eða sakborningi vegna ættleiðingar
   
   
3. stjúpforeldri og stjúpbarn
   
   
4. tengdaforeldri og tengdabarn

Dómari getur leyst aðra en að framan eru taldir undan vitnaskyldu ef honum virðist samband vitnis við aðila eða sakborning mjög náið, t.d. fósturforeldri, fósturbarn, sambúðarfólk og heitbundið fólk.

Þegar vitni kemur fyrir dóm lætur dómari það fyrst gera grein fyrir sér  með nafni sínu,  kennitölu eða aldri,  stöðu og heimilisfangi.  Að því loknu brýnir dómari fyrir vitni að skýra satt og rétt frá og draga ekkert undan sem máli varðar. Jafnframt  upplýsir dómari vitnið um refsiábyrgð þá, sem er samfara vísvitandi eða gáleysislega röngum framburði.  Refsing fyrir rangan framburð fyrir dómi getur orðið allt að 4 ára fangelsi samkvæmt 142. gr. almennra hegningarlaga.

Ætlast er til að vitni svari skilmerkilega þeim spurningum sem til þess er beint af dómara eða sakflytjendum.  Vitni er þó ekki skylt að svara hvaða spurningu sem er. T.d. er vitni ekki skylt að svara spurningu ef ætla má að í svari  þess geti falist játning eða vísbending um að það eða venslamenn þess hafi framið refsiverðan verknað. 

Á öllum stigum yfirheyrslu getur vitni óskað álits dómara á skyldu sinni til að svara spurningu.

Í sumum tilvikum er vitnum óheimilt að svara spurningum án leyfis þess sem í hlut á. Á þetta við um verjendur að því er varðar atvik sem sakborningur hefur trúað honum fyrir eftir að hann hefur tekið að sér vörn hans eða réttargæslu. 

Þá er prestum, læknum, lyfsölum, sálfræðingum, félagsráðgjöfum, lögfræðingum og endurskoðendum svo og aðstoðarfólki þeirra óheimilt að svara spurningum um einkahagi manna,  sem þeim hefur verið trúað fyrir í starfa sínum, nema um afbrot sé að ræða sem varði að minnsta kosti tveggja ára fangelsi.

Þá er þeim sem ber ábyrgð á efni prentaðs rits eða öðru efni, sem birt er opinberlega, óskylt að skýra frá því fyrir dómi hver sé höfundur að riti, grein, frásögn eða tilkynningu sem birst hefur án þess að höfundur sé nafngreindur. Þetta á þó ekki við ef vitnisburðar er krafist vegna afbrots sem ætla má að muni varða þyngri refsingu en fésektum eða fangelsi allt að einu ári.

Ef vitnisburður framantalinna vitna er talinn nauðsynlegur til varnar sakborningi getur dómari ákveðið með úrskurði að spurningum verði svarað.

Að lokinni yfirheyrslu er heimilt að láta vitni staðfesta framburð sinn með eiði eða drengskaparheiti. Þetta á ekki við ef vitni er yngra en 15 ára né heldur ef um andlega vanheila menn er að ræða.

Vitni á rétt á að fá greiddan útlagðan kostnað og þóknun fyrir vinnutap er það verður fyrir vegna rækslu vitnaskyldu sinnar. Í einkamáli ber þeim aðila er kveður vitnið til dóms að greiða  kostnað þess en í sakamáli er kostnaðurinn greiddur af saksóknara eða viðkomandi dómstóli. Komi upp ágreiningur um fjárhæðir ákveður  dómari fjárhæðina.

4. mars 2006