Greinar

Aðgangur að dómstólum. Samkvæmt stjórnarskrá ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Dómþing skal háð í heyranda hljóði nema dómari ákveði annað lögum samkvæmt til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila.

Sakamál. Sakamál eru mál sem ákæruvaldið (lögreglustjórar - ríkislögreglustjóri - ríkissaksóknari) höfðar á hendur sökuðum manni til refsingar. Jafnframt getur ákæruvaldið gert kröfu um upptöku eignar, sviptingu réttinda og ómerkingu ummæla. Lög nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála taka einkum til lögreglurannsóknar á refsiverðri háttsemi og höfðunar, meðferðar og loka dómsmáls ákæruvaldsins á hendur sökuðum manni til úrlausnar um sök hans og ákvörðunar refsiviðurlaga.

Eftir að dómara hefur borist ákæra ákveður hann stað og stund þinghalds þar sem málið verður þingfest. Jafnframt gefur hann út svo fljótt sem verða má, og eigi síðar en þremur vikum eftir að hann fær í hendur ákæru, fyrirkall á hendur ákærða en það er boð um hvar og hvenær ákærði eigi að mæta við þingfestingu málsins. Við birtingu ákæru og fyrirkalls skal ákærði spurður hvort hann óski eftir verjanda og þá hverjum ef því er að skipta. Ákærði getur þó frestað að taka ákvörðun um verjanda þar til málið er þingfest. Eftir það er málið þingfest með framlagningu ákæru og annarra gagna málsins. Við þingfestingu skal ákærði spurður hvort hann játi efni ákærunnar rétt. Ef ákærði játar brot sitt má ákærandi gefa honum kost á að ljúka máli með því að hann gangist undir sektargreiðslu ásamt sakarkostnaði. Með sama hætti má leysa úr kröfu á hendur ákærða til að stýra vélknúnu ökutæki og kröfu um upptöku eigna. Verði máli ekki lokið samkvæmt framansögðu og ákærði er einungis saksóttur fyrir brot sem getur ekki varðað að lögum þyngri refsingu en átta ára fangelsi, hann játar skýlaust alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök og dómari telur ekki ástæðu til að draga játningu hans í efa tekur dómari málið til dóms. Ef aðilar óska skal þeim þó gefinn kostur á að tjá sig í stuttu máli um lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga áður en það er tekið til dóms. Neiti ákærði sök eða brot sem hann er saksóttur fyrir varðar þyngri refsingu en átta árum fer fram aðalmeðferð en þá skulu skýrslutökur og munnlegur málflutningur að jafnaði fara fram í einni lotu. Dómur skal kveðinn upp svo fljótt sem unnt er og að jafnaði ekki síðar en þremur vikum eftir dómtöku.

Einkamál. Í einkamálum er leyst úr ágreiningi um réttindi og skyldur milli einstakra manna eða lögpersóna eða gagnvart ríkinu eða öðrum opinberum aðila. Aðili einkamáls getur verið einstaklingur, félag eða stofnun sem getur átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Dómstólar hafa vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til en þeir verða hins vegar ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem nauðsynlegt er til úrlausnar um ákveðna kröfu. Um réttarfar í einkamálum gilda aðallega lög nr. 91/1991. Einkamálum getur lokið með dómi, sátt, niðurfellingu eða frávísun. Mæti stefndi ekki við þingfestinu, þrátt fyrir löglega stefnubirtingu, má hann búast við að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Kjósi stefndi að halda uppi vörnum fær hann frest til að skila greinargerð og öðrum gögnum af sinni hálfu en eftir það fer málið til meðferðar hjá dómara sem munnlega flutt einkamál. Ef ekki verður sátt í málinu eða því lýkur með öðrum hætti fer fram aðalmeðferð en hún felst í því að skýrslur eru teknar af aðilum og vitnum en að því loknu fer fram munnlegur málflutningur. Við svo búið er málið dómtekið og dóm ber að jafnaði að kveða upp innan fjögurra vikna frá þeim degi að telja.

Réttargjöld eru þau gjöld sem íslenska ríkið krefur einstaklinga og lögpersónur um vegna einstakra dómsathafna. Helstu réttargjöld hérlendis eru 3.900 kr. fyrir þingfestingu einkamáls í héraði og fyrir Hæstarétti, 12.700 kr. fyrir kæru eða áfrýjun, 3.900 kr. fyrir dómkvaðningu matsmanns og 1.350 kr. fyrir útgáfu réttarstefnu. Miðað við nágrannalönd eru réttargjöld lág hér á landi.

Gjafsókn. Veita má einstaklingi gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður við gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægjanlegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Dómsmálaráðherra veitir gjafsókn. Sérstök nefnd, gjafsóknarnefnd, veitir umsögn um gjafsóknir og verður gjafsókn því aðeins veitt að nefndin mæli með því. Gjafsókn er almennt ekki veitt vegna reksturs mála fyrir stjórnvöldum.

Ágreiningsmál. Vísa má ágreiningi um fjárnám, nauðungarsölu, dánarbússkipti og gjaldþrotaskipti til dómstóla.

Gjaldþrotaskipti. Skuldari (einstaklingur eða lögpersóna) getur krafist þess að bú sitt verði tekið til gjaldþrotaskipta ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína og hið sama getur lánardrottinn gert, t.d. að undangengnu árangurslausu fjárnámi. Kröfu um gjaldþrotaskipti er beint til dómstóls í lögsagnarumdæmi skuldarans. Sá sem krefst gjaldþrotaskipta ábyrgist greiðslu kostnaðar af meðferð kröfu sinnar. Tryggingarfjárhæð skiptakostnaðar er nú 250.000 kr. Eftir að bú skuldara hefur verið úrskurðað gjaldþrota er skipaður skiptastjóri sem sér um að ljúka skiptum utan dómstólsins.

Dánarbússkipti.  Heimilt er að beina skriflegri kröfu um opinber skipti á dánarbúi til héraðsdómstóls sem hefur lögsögu í umdæmi þess sýslumanns sem skiptin eiga undir.

Þá  getur annað hjóna krafist opinberra skipta til fjárslita milli þeirra við skilnað ef ekki hefur náðst sátt milli þeirra um skipti og eins getur sambúðarfólk, annað eða bæði, ef svo stendur á sem að ofan greinir, beint kröfu um opinber skipti til fjárslita til héraðsdómstóls í því umdæmi sem heimili þeirra er hafi þau búið saman samfleytt í tvö ár hið skemmsta. Eftir að bú hjóna eða sambúðarfólks hefur verið tekið til opinberra skipta er skipaður skiptastjóri og er trygging fyrir skiptakostnaði sú sama og þegar um gjaldþrotaskipti er að ræða.

Lögræðismál. Heimilt er að beina kröfu um lögræðissviptingu, annaðhvort sjálfræðissviptingu eða fjárræðissviptinu eða hvort tveggja, til héraðsdómstóls í umdæmi þar sem sá er krafa beinist að er búsettur. Kröfu skal fylgja, ef unnt er, læknisvottorð eða önnur gögn sem hún styðst við.

23. janúar 2007