Greinar

Sigríður Ingvarsdóttir
dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur:

Dómstólunum er yfirleitt ekki ætlað að koma að málum sem eru til meðferðar hjá lögreglu á rannsóknarstigi. Á þessari meginreglu eru þó undantekningar sem meðal annars eru tilkomnar vegna breytinga sem gerðar voru á lögum um meðferð opin­berra mála á árinu 1999. Samkvæmt þeim er lögreglu skylt við rannsókn á meintu kynferðisbroti að leita til dómara með beiðni um að skýrsla verði tekin af brotaþola ef hann er yngri en 18 ára þegar rannsókn málsins hefst. Börn þurfa því að gefa skýrslu fyrir dómi á rann­sóknar­stigi þegar þau eru brotaþolar í málum sem sæta rannsókn hjá lögreglu sem kynferðisbrotamál. Tilgangurinn með þessu er aðallega sá að börnum, sem grunur leikur á að hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, verði hlíft við því, eftir því sem kostur er, að þurfa að gefa skýrslu í opinberu máli oftar en einu sinni.

Dómstólarnir hafa sinnt þessum beiðnum frá árinu 1999 á þann hátt sem lög mæla fyrir um. Þar sem reglurnar sem gilda um meðferð þessara mála eru að nokkru leyti frábrugðnar almennum reglum, sem gilda um rannsóknir sakamála, þarf að gera sérstaklega grein fyrir þeim. Það verður gert í þeirri umfjöllun sem hér fer á eftir og jafnframt útskýrð þau sjónarmið sem hafa þarf í huga við framkvæmdina á þeim. Þótt reglurnar sem um ræðir séu þær sömu alls staðar á landinu hafa aðstæður þó leitt til þess að framkvæmdin er ekki alveg sú sama. Þar sem höfundur greinarinnar er dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur verður að mestu stuðst við framkvæmdina þar í þeirri framsetningu sem hér kemur fram.

I. Tilgangur lögreglurannsóknar
II. Börn sem brotaþolar í kynferðisbrotamálum
III. Börn fyrir dómi á rannsóknarstigi
III. a. Hvenær eru teknar skýrslur af börnum fyrir dómi á rannsóknarstigi?
III. b. Hvenær er börnum tilnefndur réttargæslumaður?
III. c. Skipulag og undirbúningur dómara vegna skýrslutökunnar
III. d. Dómari hefur heimild til að kalla til sérfræðing sér til aðstoðar
III. e. Skýrslutakan fer fram í sérútbúnu herbergi
III. f. Hverja hittir barnið og hverjir eru viðstaddir?
III. g. Skýrslurnar eru teknar á myndband
III. h. Ákvarðanir dómara um fyrirkomulag skýrslutökunnar
IV. Þagnarskyldan
V. Hvað á að segja barninu?
VI. Niðurlag

I. Tilgangur lögreglurannsóknar

Lögreglan hefur það hlutverk að afla sönnunargagna sem hægt verður að nota til að taka ákvörðun um ákæru og til að leggja fram í dómi ef lögreglu­rannsókn leiðir til ákæru. Lögreglan aflar því sönnunargagna í þeim tilgangi að unnt verði að ákveða hvort ákært verður í máli og til þess að færðar verði sönnur á að ákærði hafi framið brotið eða brotin sem lýst er í ákærunni. Þetta kemur fram í lögum um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 en í 67. gr. þeirra segir að markmið rannsóknar sé að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda verði fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar. Í 1. mgr. 48. gr. laganna segir að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Sönnunar­gögnum í opinberum málum er aðallega ætlað að upplýsa mál og þau hafa jafnframt þann megin­tilgang að með þeim verði unnt að taka ákvörðun um ákæru og fari svo að ákært verði að sanna að tiltekið brot hafi verið framið.

Aldrei má dæma ákærða fyrir aðra hegðun en þá sem hann er ákærður fyrir en þessi regla kemur fram í 1. mgr. 117. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ákærði verður heldur ekki sakfelldur nema fram sé komin lögfull sönnun fyrir því að hann hafi framið brotið sem lýst er í ákærunni. Sönnunarbyrði um sekt sakbornings og atvik, sem telja má honum í óhag, hvílir á ákæruvaldinu eins og fram kemur í 45. gr. sömu laga. Í 68. gr. laganna segir að rannsaka skuli og afla allra tiltækra gagna um verknað þann sem um ræði, svo sem stað og stund og öll nánari atvik sem ætla megi að skipt geti máli. Rannsókn sakamála tekur meðal annars mið af þessu. Rannsóknin þarf að beinast að því að upplýsa hverjar hinar brotlegu athafnir sakborn­ingsins eru og gögnin þurfa að vera nægilega traust til að unnt verði að byggja sakfellingu á þeim. Afla þarf nákvæmra upplýsinga um brotið en það er gert í þeim tilgangi að unnt verði að lýsa brotinu eða brotunum í ákæru.

Mikilvægt er því að afla allra nauðsynlegra upplýsinga og gagna við rannsókn málsins. Gögn­unum er ætlað að sýna fram á að fyrir liggi nægileg sönnun sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti. Dómari metur sönnunargildi gagna. Til þess að hann geti metið sönnunargildi framburðar sakborninga og vitna, þarf að afla upplýsinga við rannsókn málsins um ýmis atriði, sem dómari getur við matið stuðst við, svo sem það sem gefið getur til kynna hvort framburður sé trúverðugur, hvað bendi til að honum megi treysta og hvað dragi úr sönnunargildi hans. Þegar fram hefur komið misræmi í framburði, hvort sem það er í framburði innbyrðis eða milli tveggja eða fleiri skýrslugjafa, þarf að ganga úr skugga um hvað veldur því. Það er venjulega gert með því að bera slík atriði undir þann sem gefur skýrslu og leita skýringa á misræminu. Slíkar skýringar geta verið mikilvægar fyrir sönnunarmatið. Stundum virðist þó ganga illa að fylgja eftir ákveðnum atriðum sem rannsókninni er ætlað að leiða í ljós. Í dómi Hæstaréttar frá 10. mars 2005 í máli nr. 335/2004 má sjá dæmi um þetta en þar segir:

„Þegar áðurnefnd skýrsla var tekin af Y fyrir dómi 10. september 2003 hafði ákærði þegar gefið skýrslu hjá lögreglu, þar sem hann neitaði með öllu að hafa átt kynferðisleg samskipti við hana. Í skýrslu hennar var lýst af nokkurri nákvæmni atriðum varðandi ætlað samræði þeirra að [...] í A, en á hinn bóginn skortir mjög á að leitað hafi verið viðhlítandi svara hennar um önnur tilvik, sem ákæra tekur til. Var þó þeim mun ríkari ástæða til þess vegna afstöðu ákærða, sem þegar lá fyrir. Í framburði Y gætti nokkurrar misvísunar og ósamræmis, meðal annars um tíma­setningar, en að auki var í ýmsu greint frá atvikum með öðrum hætti en gert var í bréfi hennar, sem áður er rakið og lögregla hafði þá þegar undir höndum. ...

Vegna þeirra atriða, sem að framan getur, er málatilbúnaður af hálfu ákæruvaldsins með þeim hætti að óumflýjanlegt er að vísa málinu frá héraðsdómi.“

Rannsóknin var ófullnægjandi og þess vegna var málinu vísað frá dómi. Mikil­vægt er því að þannig sé staðið að rannsókninni að hún veiti upplýsingar um öll atriði sem koma til með að skipta máli. Þetta krefst mikillar nákvæmni og vandvirkni í vinnubrögðum eins og þetta dæmi sýnir glöggt. 

II. Börn sem brotaþolar í kynferðisbrotamálum

Þegar sönnunargagna er aflað í kynferðisbrotamálum, þar sem börn yngri en 18 ára eru brotaþolar, gilda ýmsar sérreglur. Þessar sérreglur koma einkum fram í laga­breytingum sem gerðar voru á lögum um meðferð opinberra mála með lögum nr. 36/1999 en þau tóku gildi 1. júlí 1999. Þær voru aðallega gerðar í þeim tilgangi að styrkja réttarstöðu brotaþola. Þær endur­spegla enn fremur það sjónarmið að taka þurfi sérstakt tillit til brotaþola í kynferðis­brota­málum, sérstaklega barna og þeirra sem eru fórnarlömb ofbeldisbrota. Með þessu er viður­kennd ákveðin sérstaða slíkra mála. Þar sem sérreglunum hins vegar sleppir gilda hinar almennu reglur.

Samkvæmt þessu er rann­sókn kynferðisbrotamála þar sem börn eru þolendur að ýmsu leyti hagað á annan hátt en almennt er gert við hefðbundna lögreglu­rannsókn. Í a-lið 1. mgr. 74. gr. a laga um meðferð opinberra mála, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 36/1999, kemur fram að skýrslutaka fari fram fyrir dómi á rannsóknarstigi, ef rannsókn beinist að broti á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn hefst. Venjulega þurfa vitni að gefa fyrst skýrslu hjá lögreglu á rannsóknarstigi og síðan aftur fyrir dómi þegar málið er komið þangað til meðferðar. Þegar börn hafa gefið skýrslu samkvæmt framangreindu lagaákvæði er ekki gert ráð fyrir að þau þurfi að koma fyrir dóm að nýju nema dómari telji sérstaka ástæðu til, eins og segir í 2. mgr. 48. gr. laganna, sbr. 16. gr. laga nr. 36/1999. Þannig er gert ráð fyrir að börnum verði hlíft við því, ef unnt er, „að þurfa að rifja oftar en einu sinni upp atburði sem oftast nær hafa valdið þeim miklum andlegum og jafnvel líkamlegum þjáningum.“ (Alþingistíðindi 1998-1999, 123. lög­gjafar­þing, þskj. 482, 354. mál).

Þótt með þessum lagabreytingum væri stefnt að því að bæta réttarstöðu brotaþola var einnig lögð áhersla á að ekki yrðu skert þau réttindi sem sakborningi væru fengin í 67. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þetta kemur fram í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 36/1999, sbr. Alþingistíðindi 1998-1999, sama þingskjal og vísað er til hér að framan. Þar segir enn fremur að sömuleiðis verði að forðast, eftir því sem kostur sé, að meðferð mála verði þyngri í vöfum og seinvirkari en verið hafi. Dómari verður auk þessa að gæta hinnar almennu reglu um að skýrslutaka af barni fyrir dómi skili þeim árangri sem ætlast er til að slík rannsókn skili en um tilgang lögreglurannsóknar er fjallað í kafla I hér að framan.

III. Börn fyrir dómi á rannsóknarstigi

Þegar börn gefa skýrslu fyrir dómi á rannsóknarstigi samkvæmt framangreindum lagaákvæðum gilda um skýrslutökuna ýmsar sérreglur ásamt hinum almennu reglum eins og fram hefur komið. Gera þarf nánari grein fyrir því hverjar þessar reglur eru og hvernig þeim er beitt.

III. a. Hvenær eru teknar skýrslur af börnum fyrir dómi á rannsóknarstigi?

Skýrsla er tekin af brotaþola á rannsóknarstigi þegar rannsókn máls beinist að kynferðisbrotum samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsóknin hefst. Einnig má í öðrum tilvikum taka skýrslur af brotaþolum eða vitnum, t.d. þegar það er talið æskilegt með tilliti til hagsmuna brotaþola eða vitna, svo sem ef um börn er að ræða. Þess vegna eru stundum teknar skýrslur af börnum sem vitnum fyrir dómi á rannsóknarstigi þótt þau séu ekki brota­þolar í kynferðisbrotamálum.

Þegar taka þarf skýrslu fyrir dómi á rannsóknarstigi, leitar lögreglan til dómsins með beiðni um að slík skýrsla verði tekin. Almenna reglan er sú að öllum er skylt að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu í opinberu máli en í undantekningartilvikum geta vitni skorast undan því, t.d. ef um ákveðinn skyldleika við ætlaðan brotamann er að ræða. Dæmi er um að barn hafi komið fyrir dóminn og lýst því yfir að það vildi ekki gefa skýrslu þar sem rannsóknin beindist að meintum brotum foreldris barnsins. Skýrslu­tökunni lauk þar með við svo búið.

III. b. Hvenær er börnum tilnefndur réttargæslumaður?

Börn yngri en 18 ára, sem eru þolendur í málum sem sæta rannsókn vegna meintra kynferðisbrota, fá tilnefndan réttargæslumann. Lagaákvæðin um brotaþola og réttargæslumann eru í VII. kafla laganna um meðferð opinberra mála, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999.

Réttargæslumaður þarf að vera lög­maður en hlutverk hans er að gæta hagsmuna brotaþola og veita honum aðstoð í málinu, þar á meðal að setja fram bótakröfur og aðrar einkaréttarkröfur í þeim tilgangi að unnt verði að dæma um þær ef mál sætir ákæru. Réttargæslumanni er heimilt að vera viðstaddur þegar skýrsla er tekin af brotaþola og eftir að ákæra hefur verið gefin út á hann rétt á því að vera viðstaddur öll þinghöld í málinu. Réttargæslumaður hefur venjulega milligöngu um að boða barnið þegar taka á skýrslu af því.

Börnum sem kölluð eru fyrir dóm á rannsóknarstigi sem vitni án þess að þau séu sjálf þolendur í kynferðis­brotamáli er hins vegar ekki skipaður réttargæslu­maður. Lögreglan hefur í þeim tilvikum oftast milligöngu um að boða viðkomandi barn til skýrslutökunnar.

III. c. Skipulag og undirbúningur dómara vegna skýrslutökunnar

Í réttarfarslögum er gert ráð fyrir því að verjandi sakbornings og aðrir, sem þar eru tilgreindir, séu viðstaddir skýrslu­­­tökuna. Dómari verður samkvæmt því að gæta þess að ákæranda, verjanda og réttar­gæslu­manni verði tilkynnt um skýrslutökuna fyrir fram þannig að þeir geti verið viðstaddir hana, en þessir aðilar eiga rétt á því að koma spurningum á framfæri þegar barnið gefur skýrslu. Verði ekki öllum þeim sem rétt eiga á að vera viðstaddir gefinn kostur á því þjónar skýrslutakan ekki þeim tilgangi sem henni er ætlað. Ef þessir aðilar hafa boðað lögmæt forföll á þeim tíma sem fyrirhugað er að skýrslutakan fari fram er óhjákvæmilegt að fresta henni og þarf dómarinn þá að ákveða nýjan tíma fyrir hana. Þar sem fyrirvarinn er oftast mjög stuttur er hætta á að lögmenn hafi þegar verið bókaðir í önnur þinghöld sem ekki er hægt að fresta og þarf því oft að breyta tímanum, stundum oftar en einu sinni. Skipulagið á skýrslutökunni getur því verið þungt í vöfum. Dómari reynir þó ávallt eftir fremsta megni að láta skýrslutökuna fara fram eins fljótt og mögulegt er og gerir allt sem í hans valdi stendur til að hún geti gengið greiðlega fyrir sig. Hann reynir þess vegna að komast hjá öllu sem veldur óþarfa töfum um leið og hann gætir þess að virða allar réttarreglur sem fara þarf eftir. Þetta er mikilvægt fyrir rannsóknina og þjónar hagsmunum hennar. Það er líka mikilvægt fyrir barnið að málið tefjist ekki við meðferð þess hjá lögreglu eða dómi.

Fljótlegast er að láta skýrslutökuna fara fram í Dómhúsinu en þá koma færri að málinu og unnt er að skipuleggja hana með styttri fyrirvara en ella. Vel er einnig við hæfi að skipuleggja tímann þannig að skólaganga barnsins sem kemur til skýrslu­tökunnar verði sem minnst trufluð. Einnig er nauðsynlegt að yngri börnin komi ekki mjög seint að deginum en þá er hætta á að þau séu orðin þreyttari en þau eru að jafnaði fyrri hluta dagsins og hafi því minna úthald. Mikilvægt er að barnið sé í jafnvægi og vel upplagt. Skýrslutakan getur reynt verulega á barnið en því léttir þó oftast þegar hún er afstaðin.

III. d. Dómari hefur heimild til að kalla til sérfræðing sér til aðstoðar

Samkvæmt 7. mgr. 59. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 18. gr. laga nr. 36/1999, getur dómari kallað til sérfræðing til aðstoðar við skýrslu­tökuna. Þegar hins vegar ekki er þörf á því spyr dómarinn barnið sjálfur.

Þegar sérfræðingur er kallaður til er nauðsynlegt að fá þann sem hefur sérþekk­ingu á því að rannsaka kynferðisbrot gegn börnum svo og hæfileika og þjálfun í að spyrja börn. Hann þarf að þekkja málfar barna, háttarlag þeirra og viðbrögð og hann þarf einnig að bera gott skynbragð á það hvað er mikil­vægt að komi fram í skýrslutökunni. Þótt aðrir sem fylgjast með skýrslu­tökunni geti komið spurningum á framfæri er sú aðferð betri að sá sem tekur skýrsluna leiti sjálfur eftir þeim upplýs­ingum sem fram þurfa að koma, þannig að þær komi sem mest fram í samfellu. Of mikið inngrip annarra getur truflað það og leitt til þess að rannsóknin verður ómark­vissari. Mikilvægt er að spyrjandinn sé fær um að mynda gott samband við barnið og fái það til að skynja að það geti treyst honum. Sá sem spyr barnið þarf að gera það á nærfærinn og viðeigandi hátt. Einnig er mikilvægt að hann láti barnið finna að hlustað er á það og að kæran hefur verið tekin alvarlega. Hann þarf að vera í góðu jafnvægi sjálfur og yfirvegaður. Með því fær hann barnið til að slaka á og hann á auðveldara með að einbeita sér og hlusta á það sem barnið segir. Viðmót þess sem tekur skýrsluna af barninu skiptir miklu máli. Einnig skiptir máli að hann sé eðlilegur í samskiptum við barnið og að hann komi fram við það á viðeigandi hátt. Þegar spyrjandanum tekst á þennan hátt að skapa góðar aðstæður virðist börnunum alls ekki líða mjög illa við skýrslu­tökuna þrátt fyrir að þeim sé oft þungbært að skýra frá erfiðri lífsreynslu.

Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 36/1999 kemur fram í umfjöllun um 18. gr. laganna að dómari geti kvatt kunnáttumann, t.d. sálfræðing eða sérþjálfaðan lög­reglu­mann, sér til aðstoðar við skýrslutöku, sbr. Alþingistíðindi 1998-1999, þskj. 482, 354. mál. Í 1. mgr. 9. gr. reglugerðar um tilhögun skýrslutöku fyrir dómi af brota­þola yngri en 18 ára nr. 321/1999 segir að dómari geti kvatt kunnáttumann, t.d. sér­þjálfaðan sálfræðing eða lögreglumann, sér til aðstoðar við skýrslutöku. Yfirleitt treysta börn rannsóknarlögreglumanni vel og vita hvert hlutverk hans er. Þau eiga auðvelt með að skilja að lögreglan hefur fengið málið til meðferðar vegna þess að á þeim hefur verið brotið. Þau virðast skilja tilgang skýrslu­tökunnar og þeim finnst yfir­leitt mjög eðlilegt að þau þurfi að skýra lögreglunni frá því sem þau segja að komið hafi fyrir þau.

Hvert lögregluumdæmi hefur á að skipa sínum eigin lögreglumönnum, en þeir búa ekki endilega allir að jafn góðri sérhæfingu og þjálfun og þrautþjálfaðir rann­sóknar­lögreglumenn lögreglunnar í Reykjavík. Dómari tekur mið af hæfileikum og þjálfun þeirra sérfræðinga sem hann á kost á að kalla sér til aðstoðar við skýrslutöku og velur þann sérfræðing sem hann treystir best til að taka skýrslu af barni á þann hátt að skýrslutakan þjóni þeim tilgangi sem henni er ætlað. Rannsóknarlögreglumenn sem eru sér­fræð­ingar í rannsóknum sakamála og hafa þar að auki sérfræðiþjálfun í að taka skýrslur af börnum eru mjög vel fallnir til þessa verks. Við Héraðsdóm Reykjavíkur er langoftast kallaður til rannsóknarlögreglumaður sem hefur þessa sérþekkingu og hefur sýnt að hann er mjög fær í því að leysa þetta verk af hendi. Með því er minnsta áhættan tekin og fjölbreytilegum hagsmunum, sem þar eru í húfi, verður best borgið. Ef aðstæður eru hins vegar þannig að þörf er á að kalla til sálfræðing eða annan sérfræðing til aðstoðar við skýrslutökuna er það gert. Þannig verður dómarinn að meta hverju sinni hvað best á við þegar sérfræðingur er valinn til aðstoðar við skýrslutöku af barni.

III. e. Skýrslutakan fer fram í sérútbúnu herbergi

Skýrslutaka af brotaþola sem er yngri en 14 ára, eða hann er yngri en 18 ára og um er að ræða brot á kynferðisbrotakafla almennra hegningar­laga, skal að jafnaði fara fram annars staðar en í dómsal, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 321/1999. Samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar skal skýrslan tekin í sérút­búnu húsnæði, ef þess er nokkur kostur, þegar skýrslutakan fer fram annars staðar en í dómsal. Salurinn eða herbergið, þar sem skýrslutakan sjálf fer fram, skal vera innréttaður og búinn húsgögnum og leikföngum með það fyrir augum að barninu, sem gefur skýrslu, líði sem best. Þar skal og vera búnaður til að unnt sé að taka skýrsluna upp á myndband. Þá skal húsnæðið vera þannig úr garði gert að þeir sem ekki eru viðstaddir sjálfa skýrslutökuna en eiga rétt á að fylgjast með henni geti gert það um leið og hún fer fram. Þannig verði séð til þess að þeir geti jafnóðum heyrt allt sem sagt er og jafnframt fylgst með því sem fram fer í gegnum þar til gert gler eða á sjónvarpsskjá.

Aðstaðan til að taka skýrslur af börnum fyrir dómi er mjög góð í Dómhúsi Héraðsdóms Reykjavíkur. Þar er sérútbúið herbergi sem búið er hlýlegum og þægi­legum húsgögnum þar sem vel fer um börnin. Spegill er í herberginu en bak við hann er annað herbergi. Þeir sem þar eru geta fylgst með skýrslutökunni um leið og hún fer fram. Þess er sérstaklega gætt að svæðið, þar sem skýrslutakan fer fram, sé ávallt læst allan tímann sem þinghaldið stendur yfir. Þannig er tryggt að þar verði enginn óviðkomandi umgangur sem gæti ónáðað barnið.

Ekki eru sambærilegar aðstæður í öllum héraðsdómstólum landsins og ekki hafa þeir allir sérútbúið herbergi sem hentar til skýrslutöku af börnum með viðeigandi búnaði. Góð aðstaða er hins vegar til að taka skýrslur af börnum í Barnahúsinu og fara skýrslutökur stundum fram þar, einkum ef aðstaða er ekki fyrir hendi hjá viðkomandi dómstól. Þá fara skýrslu­tökur af yngstu börnunum stundum fram í Barna­húsi. Dæmi eru þó um að allt niður í fjögurra ára börn gefi skýrslur í sérútbúnu herbergi í Dómhúsi Héraðsdóms Reykjavíkur. Það hefur oftast gengið mjög vel og alls ekki verr en þegar álíka gömul börn hafa gefið skýrslur í Barnahúsi.

III. f. Hverja hittir barnið og hverjir eru viðstaddir?

Barn sem gefur skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur fer inn í sérútbúna herbergið áður en skýrslutakan hefst en aldrei í dómsal. Það hittir venjulega engan annan en rannsóknar­lögreglu­manninn sem tekur skýrsluna. Barnið hittir þó oftast einnig réttargæslumann sinn og stundum starfsmann barnaverndar áður en skýrslutakan hefst. Meginreglan er sú að enginn er inni í skýrslutöku­herberginu nema barnið og rann­sóknar­­lögreglu­­maðurinn þegar skýrslutakan fer fram. Aðrir sem eru viðstaddir þing­haldið fylgjast með skýrslutökunni bak við spegilinn, þ.e. dómari, fulltrúi lög­reglu­­stjóra, verjandi sakbornings, réttargæslumaður barnsins og starfs­maður barna­verndar. Foreldrar fylgj­ast yfirleitt ekki með skýrslutökunni en dómari ákveður hvort það verður leyft. Börn­unum er sagt frá því hvort foreldrarnir fylgjast með eða ekki. Stundum eru foreldrar með barninu í skýrslutökunni. Slíkt heyrir þó til undantekninga og á aðeins við um allra yngstu börnin.

Þess er sérstaklega gætt að barnið hitti ekki aðra en þá sem það þarf óhjákvæmi­lega að hitta. Það er vegna þess að ástæðulaust er að ónáða barnið með því að láta það hitta margt ókunnugt fólk við þessar aðstæður. Sakborningur kemur nær undantekn­ingar­laust nú orðið ekki til skýrslu­tökunnar þó að hann eigi rétt á því. Ef hann gerir það er þess sérstaklega gætt að barnið hitti hann ekki. Mikilvægt er að barnið þurfi ekki að bíða eftir því að skýrslutakan geti hafist. Þess vegna er nauðsynlegt að allir mæti á tilsettum tíma. Einnig er mikilvægt að andrúmsloftið við skýrslu­tökuna sé rólegt og yfirvegað. Allt þetta stuðlar að því að barnið nái þeirri ró sem það þarf að vera í til að geta gefið skýrsluna.

III. g. Skýrslurnar eru teknar á myndband

Skýrslur sem teknar eru fyrir dómi af brotaþolum eða öðrum vitnum á rannsóknarstigi þarf að taka upp á myndband, enda eru skýrslurnar sönnunargögn í málinu og verða notaðar við mat á því hvort ákæra verður gefin út og til að leggja fram í dómsmáli, ef til þess kemur, þar sem dæma þarf um sekt eða sakleysi ákærða. Börnunum er sagt frá því að skýrslan verði tekin upp á myndband og þau sjá upptökuvélina. Þetta virðist ekkert trufla þau við skýrslutökuna en í langflestum tilvikum skýra þau frá málsatvikum óþvinguð og einbeitt.  

III. h. Ákvarðanir dómara um fyrirkomulag skýrslutökunnar

Þegar dómari metur hvernig best er að haga skýrslutöku af barni fyrir dómi er hann að verulegu leyti bundinn af ófrávíkjanlegum lagareglum og öðrum reglum sem honum ber að fara eftir. Þetta kemur fram í lögum um meðferð opinberra mála, í reglugerð um tilhögun á skýrslutöku fyrir dómi af brotaþola yngri en 18 ára og í nokkrum dómum Hæstaréttar sem segja til um það hvernig þessum reglum skuli beitt. Við mat á því hvernig skýrslutökunni verður hagað er dómari einnig bundinn af þeirri meginreglu sem almennt gildir um lögreglurannsókn, en hún er sú að rann­sóknin þjóni þeim tilgangi sem henni er ætlað. Um það er vísað til þess sem fram kemur í kafla I hér að framan. Dómara er því alls ekki alveg í sjálfsvald sett hvernig hann hagar fyrirkomulagi skýrslutökunnar.

Þegar hinum ófrávíkjanlegu fyrirmælum sleppir verður dómari að byggja ákvarðanir um fyrirkomulag skýrslutökunnar á eigin mati. Við slíkt mat getur hann meðal annars byggt á eigin reynslu og hæfileikum. Dómari sem hefur reynslu á þessu sviði á yfirleitt ekki í erfiðleikum með að ákveða fyrirkomulag skýrslutökunnar þrátt fyrir að hann þurfi að taka tillit til margvíslegra atriða í þessum efnum. Við mat sitt á því hvað hentar best býr hann oft að margþættri reynslu sem hann hefur sem dómari, meðal annars af því að meta sönnunargögn og af stjórnun þinghalda þar sem börn hafa gefið skýrslur fyrir dómi.

IV. Þagnarskyldan

Öllum starfsmönnum dómstólanna og lögreglu er skylt að gæta þagmælsku um það sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu og leynt á að fara samkvæmt lögum, fyrir­mælum yfirmanna eða eðli máls, eins og fram kemur í 18. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Af þessu leiðir að engar upplýsingar eru veittar af hálfu dómstólanna, öðrum en þeim sem um málið fjalla, um einstök mál sem sæta rannsókn fyrir dómi vegna ætlaðra kynferðisbrota gegn börnum.

Lögmenn eru á sambærilegan hátt bundnir þagnar­skyldu eins og fram kemur í 1. mgr. 22. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Þagnar­skyldan gildir því bæði um verj­endur sakborninga og réttargæslumenn brotaþola. Starfsmenn lögmannanna eru einnig bundnir þagnarskyldu samkvæmt sama lagaákvæði.

Þinghöld í málum á rannsóknarstigi eru lokuð og þingbækur læstar. Mynd- og hljóðupptökur eru við Héraðsdóm Reykjavíkur afritaðar á geisladiska sem enginn fær aðgang að hjá dóminum nema lögreglan. Í dagskrá dómstólsins, þar sem mál eru tilgreind og kemur fyrir almenningssjónir, koma ekki fram nöfn þeirra sem í hlut eiga í slíkum málum.    

V. Hvað á að segja barninu?

Mikilvægt er að undirbúa barnið á viðeigandi hátt fyrir skýrslutökuna. Í því felst meðal annars að útskýra fyrir barninu hvernig skýrslutakan muni fara fram, hver sé tilgangur hennar og til hvers sé ætlast af barninu. Ef barnið veit ekki hverju það á von á getur það orðið óöruggt, tortryggið eða kvíðið, en það getur skaðað rannsóknina. Þess vegna er betra að barnið viti um aðstæðurnar sem skýrslutakan fer fram við, og önnur atriði sem skiptir máli fyrir barnið að fá að vita um. Jafnframt er mikilvægt að útskýrt sé fyrir barninu hverjir fylgist með skýrslutökunni og hvert hlutverk þeirra er við skýrslutökuna. Brýnt er að útskýrt sé fyrir barninu að þeir sem fylgjast með skýrslutökunni muni þó ekki spyrja barnið, heldur annaðhvort dómari eða sá sérfræðingur sem  dómari hefur falið að taka viðtalið við barnið.

Þrátt fyrir að sá sem tekur skýrsluna af barninu komi til með að útskýra að einhverju leyti sömu atriðin aftur fyrir barninu við upphaf skýrslutökunnar er engu að síður betra að barnið fái að vita um fyrirkomulagið og til hvers er ætlast af því áður en það kemur til skýrslu­tökunnar. Barnið fær þá við skýrslutökuna staðfestingu á því að viðtalið muni fara fram á þann hátt sem búið var að segja því og að allt sé eins og það á að vera. Stundum koma réttargæslu­menn með börnunum í Dómhúsið til að skoða aðstæður áður en skýrslutakan fer fram. Það er oft mjög gagnlegt og börnin sjá þá fyrir fram hvernig aðstæður eru. Þetta meta réttargæslu­mennirnir og haga undirbúningi í samræmi við það sem þeir telja að komi að mestu gagni. Forðast verður að segja barninu frá því hvað spyrjandinn muni spyrja barnið um í sambandi við efnisatriði málsins en það gæti skaðað rannsóknina. Hins vegar er mikilvægt að barninu sé gerð grein fyrir því hver sé tilgangur rannsóknarviðtalsins og jafnframt að barnið þurfi ekki að koma aftur til þess að skýra frá þeim atriðum sem þar verði rætt um.

Eðlilegt getur verið að útskýra fyrir barninu að málið sæti lögreglurannsókn en það á þó sérstaklega við um eldri börnin. Flest börn, einkum þó unglingar, eru vel fær um að skilja þetta fyrirkomulag á skýrslutökunni og þeim finnst eðlilegt að málið sé rannsakað af lögreglu í ljósi þess að refsivert brot hafi verið framið gegn þeim. Þetta eiga þau auðvelt með að skilja þegar það er útskýrt fyrir þeim á viðeigandi hátt. Þar sem ástæðulaus ótti barna við skýrslutökuna þjónar hvorki hagsmunum barnanna né rannsóknarhagsmunum eru viðeigandi útskýringar oft mjög gagnlegar og geta komið í veg fyrir slíkan ótta. Við undirbúning barna undir skýrslutöku er einnig mikilvægt að kannað sé hvað það er sem börnin kunni að óttast við framkvæmdina. Stundum er um að ræða kvíða eða ótta vegna atriða sem eru lítilvæg, en þó mikilvæg í huga barnanna, svo sem hvort þau megi koma með drykki með sér í viðtalið eða hvort gerðar séu kröfur um tiltekinn klæðaburð eða málfar við skýrslutökuna.

Börn sem koma óhrædd fyrir dóminn og eru í eðlilegu jafnvægi og góðu sambandi við spyrjand­ann virðast ekki eiga mjög erfitt með að gefa skýrslu hér fyrir dómi. Þeim gengur oftast vel að segja frá þótt þeim geti liðið misvel, sérstaklega þegar kemur að erfiðustu þáttum skýrslutökunnar. Þeim getur til dæmis þótt erfitt að svara nákvæmum spurn­ingum um málsatvikin en þær eru að öllu jöfnu nauðsynlegar til að unnt verði að lýsa hinum meintu brotum í ákærunni.

Stundum eiga börn mjög erfitt með að tjá sig. Ástæður fyrir því geta verið marg­víslegar og ekki liggur endilega fyrir hverjar þær eru. Oft virðist það vera vegna þess hve þungbært börnum er að þurfa að rifja upp atvik sem hafa valdið þeim mikilli vanlíðan. Í öðrum tilvikum getur barni liðið illa vegna þess að það er óöruggt, ef til vill vegna þess að það er óundirbúið og eins og það viti ekki hverju það geti átt von á. Ef foreldrar eru mjög órólegir og tor­tryggnir getur það haft slæm áhrif á börnin og valdið því að þau eiga erfitt með að skýra frá málsatvikum. Slíkar aðstæður eru þó fátíðar.

Mikilvægt er að börn, sem koma til skýrslutöku fyrir dómi, og foreldrar þeirra fái að vita að rannsókn málsins er í höndum sérþjálfaðs fólks sem fer með það hlut­verk lögum samkvæmt að rannsaka málið. Einnig getur skipt máli að þessir aðilar fái að vita um önnur atriði varðandi skýrslutökuna, meðal annars til að koma í veg fyrir óvissu og tortryggni. Dómari er yfirleitt ekki í neinu sambandi við foreldrana eða börnin og er því ekki í aðstöðu til að útskýra þetta ótilkvaddur fyrir þeim og veita helstu upplýs­ingar. Þess vegna er æskilegt að réttargæslumenn geri það. Reynslan hefur sýnt að réttargæslu­menn, sem undirbúa börnin á viðeigandi hátt fyrir skýrslu­tökuna, hafa stuðlað að því að skýrslutakan gangi mun betur fyrir sig en þegar enginn undirbúningur hefur farið fram. Þegar börn hafa ekki fengið tilnefndan réttar­gæslu­­mann hefur dómari falið lögreglunni að útskýra fyrir foreldrum að börnum, sem eru í góðu jafnvægi, gengur yfirleitt mun betur að gefa skýrslu en þeim sem eru það ekki. Dómari veitir þó allar viðeigandi upplýsingar og leiðbeiningar þegar eftir þeim er leitað og aðstæður leyfa.

VI. Niðurlag

Stefnt hefur verið að því, bæði hér á landi og í öðrum löndum, að standa vel að rannsókn mála þar sem grunur leikur á að börn hafi sætt kynferðislegu ofbeldi. Gerðar hafa verið ýmsar ráðstafanir sem ætlað er að koma því til leiðar að bestu aðferðir verði notaðar við slíkar rannsóknir. Settar hafa verið lagareglur og aðrar reglur sem eiga að stuðla að þessu. Oft hefur verið reynt að finna nýjar leiðir ef gömlu aðferð­irnar þykja ekki gefast nógu vel.

Markmiðin sem stefnt er að með rannsókn kynferðisbrotamála þar sem börn eru þolendur eru skýr en þau eru hins vegar margþætt og því ekki aðgengilegt að ná þeim nema með því að hafa góða heildarsýn á allt það sem máli skiptir. Þeim verður heldur ekki náð nema fyrir liggi haldgóð þekking og skilgreiningar á því hver vandamálin eru. Hvort sem taka þarf ákvarðanir um lagasetningu eða aðferðir, sem dómari beitir við skýrslutökur, hlýtur að vera gagnlegt að byggja á reynslu og þekkingu þeirra sem hana hafa á þessu sviði.

Aðferðir sem beitt er við Héraðsdóm Reykjavíkur hafa reynst vel. Þær taka mið af aðstæðum sem þar eru og valinn er sá sérfræðingur til aðstoðar við rannsóknina sem færastur er um að veita hana hverju sinni. Mikilvægt er að lög og aðrar reglur séu nægilega sveigjanlegar til að dómari geti aðlagað aðferð við skýrslutökuna þeim aðstæðum sem eru fyrir hendi á hverjum stað og tíma. Núgildandi lög taka mið af þessu enda getur dómari hagað framkvæmd skýrslutökunnar eftir aðstæðum að því marki sem lög leyfa eins og hér hefur verið lýst. Í þeim efnum verður hann að gæta þess að rannsókninni verði hagað þannig að markmiðunum, sem að er stefnt, verði náð eftir því sem frekast er unnt. Þótt dómari meti hvernig hann telur rétt að haga framkvæmd skýrslutökunnar gerir hann það í samræmi við lagareglurnar og megin­sjónarmiðin sem hér hafa verið rakin. Þetta verður að hafa í huga þegar árangur er mældur af meðferð og rannsókn þessara mála.

30. mars 2006