Greinar

Af og til birtast skrif i fjölmiðlum þar sem fram kemur gagnrýni á refsiákvarðanir dómstóla einkum Hæstaréttar Íslands.  Á þetta einkum við um dóma í líkamsárásarmálum og kynferðisbrotamálum og þá nánast eingöngu í þá átt að refsingar séu ekki nógu þungar. Alveg sérstaklega þykir það ámælisvert ef Hæstiréttur Íslands  ákveður vægari refsingu en ákveðin hefur verið í dómi viðkomandi héraðsdóms. Minna ber hins vegar á gagnrýni á Hæstarétt Íslands ef hann þyngir dóm héraðsdóms í þessum málum.  Fátítt er að dómstólar séu gagnrýndir fyrir of þunga dóma, eins og  t.d. dóma fyrir sum fíkniefnabrot sem þó eru óneitanlega í nokkru ósamræmi við almennar refsiákvarðanir fyrir önnur brot. Frekar er bent á þungar refsingar í þeim málum til stuðnings því sjónarmiði að þyngja beri refsingar fyrir önnur brot til samræmis.  Af þessu má e.t.v. draga þá ályktun að fjölmiðlar, sem hafa uppi framangreindar skoðanir, vilji almennt þyngja refsingar án þess að fram komi hver eigi að vera tilgangur og markmið refsinga að þeirra mati og þá hversu mikið vægi þyngd refsinga hefur til að ná settum markmiðum. Um það verður ekki fjallað hér en nokkrum orðum farið um tvær staðhæfingar sem haldið er fram að hafa beri í huga við ákvörðun refsinga og m.a. eru tilgreindar í leiðurum  Morgunblaðsins og Blaðsins þann 15. september 2007.

Því er haldið fram að með því að ákveða hámark refsingar 16 ára fangelsi komi fram vilji eða krafa löggjafans um að refsingar við grófustu brotum sem undir viðkomandi refsiákvæði falla eigi að ákveða sem næst 16 ára fangelsi.  Þá er því í öðru lagi haldið fram að taka beri tillit til vilja „almennings“ við ákvörðun refsinga.  Er þetta sjónarmið gjarnan orðað svo „að almenningi megi ekki misbjóða með of vægum refsingum“.

Um fyrri staðhæfinguna er það að segja að  stjórnskipun Íslands byggir á  svonefndri þrígreiningu ríkisvaldsins, þ.e. skiptingu valdsins í löggjafarvald (Alþingi), framkvæmdavald (forseti og önnur stjórnvöld svo sem ráðherrar) og dómsvald (dómstólar, Hæstiréttur).  Í framkvæmd er skipting þessi ekki glögg í einu og öllu, einkum þykir mörgum löggjafarvald og framkvæmdavald skarast óeðlilega mikið.  Þá hafa einnig komið fram gagnrýnisraddir á dómstóla fyrir að móta reglur ýmist þar sem engra reglna nýtur svo og með lagatúlkun sinni.  Telja gegnrýnendur dómstóla stundum fara inn á valdsvið löggjafans á þennan hátt en dómstólar eigi í störfum sínum einungis að fara eftir lögunum eins og það er orðað.   Ágreiningslaust er, að því er ég best veit, að það sé verkefni dómstóla einna að ákvarða refsingar fyrir refsiverðar athafnir eða athafnaleysi með þeirri undantekningu að framkvæmdavaldinu hefur verið veitt heimild til að ákveða refsingar innan þröngra sviða með svonefndum stjórnvaldsákvörðunum.  Slíkar refsiákvarðanir stjórnvalda má þó yfirleitt vera undir dómstóla.  Engin dæmi  eru þess að Alþingi hafi refsiákvörðunarvald.  Alþingi ákveður með lögum (almennum hegningarlögum) hvaða refsingum má beita og hafa tegundir refsinga verið mismunandi í tímans rás.  Hér á landi eru lögfestar tvær tegundir refsinga, fésektir og refsivist (fangelsi) og eru dómstólar að sjálfsögðu bundnir af því.  Ekki er því unnt t.d. að dæma menn til samfélagsþjónustu hér á landi svo sem tíðkast sums staðar erlendis.  Lögbundið er í hversu háar fésektir er hægt að dæma menn og eru dómarar bundnir af því og geta ekki dæmt til fésekta að geðþótta.  Um fangelsisrefsingar  gilda þau lög að heimilt er að dæma menn í tímabundið fangelsi sem að hámarki má vera 16. ár en heimilt er að hækka það hámark að vissum skilyrðum fullnægðum..Hins vegar má dæma menn í ótímabundið ævilangt fangelsi ef lög standa því ekki í vegi.  Í lögum er oft tiltekið hver hámarksrefsing megi vera, t.d. 16 ára fangelsi, og er þá almennt ekki heimilt að dæma í þyngri refsingu, þ.e. ævilangt fangelsi.  Algengt er að í lögum sé hámarksrefsing ákveðin mun vægari, t.d. 2 mánaða fangelsi. Fátíðara er að ákveðin sé lágmarksrefsing í lögum en þó eru dæmi þess.  Það kann að vera álitaefni hvort löggjafanum sé yfirhöfuð heimilt að tiltaka refsiramma í löggjöf, einkum lágmarksrefsingar og spurning hvort þar sé ekki seilst inn  á valdsvið dómstóla sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar.  Þess hafa verið dæmi að refsiákvæði laga séu orðuð  svo að refsa skuli með sektum eða fangelsi án þess að tiltekið sé neitt hámark refsivistar.  Þegar ákvæði er svo orðað standa lög því eigi í vegi að refsing sé ákveðin ævilangt fangelsi, hugsanlega fyrir smávægilegt brot.  En að sjálfsögðu felast ekki nein fyrirmæli löggjafans um hver refsing skuli vera í einstökum tilvikum þegar svo stendur á, þ.e. að ævilöngu fangelsi skuli beita við grófustu brot á viðkomandi lögum.  Af  framangreindu má ljóst vera að með ákvörðun hámarks refsinga er löggjafinn  einungis að takmarka vald dómstóla til að ákveða þyngri refsingar en kveðið er á um.  Í lögum eru tilgreind ýmiss atriði sem dómara ber að hafa í huga við ákvörðun refsingar auk þess sem venjuhelgað er að taka tillit til ólögbundinna atvika að takmörkuðu leyti. Á meðal þessara atvika er hvergi að finna ákvæði þess efnis að dómara beri að kanna vilja löggjafans um hvaða refsingu hann telji hæfilega í einstökum málum og hafa  til hliðsjónar við refsiákvörðunina. Mér er heldur ekki kunnugt um fræðikenningar í þá átt í lögfræðinni.  Það væri því beinlínis í andstöðu við 2. gr. stjórnarskrá ef vitnað væri í vilja löggjafans við ákvörðun refsingar.

Um síðari staðhæfinguna er það að segja að einn meginþáttur mannréttinda er réttur sakaðra manna um að mál þeirra séu útkljáð af sérstökum óháðum dómstólum með faglegum hætti. Stór þáttur í þeirri mannréttindabaráttu er leiddi til framangreindrar niðurstöðu var m.a. að sakamenn þyrftu ekki að sæta dómum dómstóls götunnar. Augljóslega yrði réttaröryggi borgaranna fórnað ef fara ætti eftir „almenningsálitinu“ við ákvörðun refsinga.  Að öðru leyti er erfitt að gera sér grein fyrir hvenær almenningi er „misboðið“ með refsiákvörðun. Útilokað er að mæla slíkt. Óvarlegt er að fara þar eingöngu eftir „bloggskrifum“ manna, eins og fjölmiðlar gera er þeir ákveða hver sé vilji almennings. Staðhæfing fjölmiðla  um að taka beri tillit til vilja almennings við ákvörðun refsinga eru ekki tæk rök ef ekki beinlínis hættuleg réttarörygginu. 

Dómarar og verk þeirra eru ekki yfir gagnrýni hafin enda vinna dómarar fyrir opnum tjöldum og verk þeirra flest birtast á netinu.  Það verður hins vegar að gera þá kröfu til fjölmiðla að gagnrýni þeirra sé málefnaleg og rökstudd.  Dómarar eru í þeirri stöðu að geta ekki tekið þátt í opinberri umræðu um dóma sem þeir hafa kveðið upp af augljósum ástæðum, ekki hvað síst af tilliti til málsaðila.  Það er eðlilegt að skiptar skoðanir séu meðal manna  á  því hver sé hæfileg refsing í einstaka málum. M.a. er líklegt að skyldleiki og kunningsskapur við aðila máls, hafi áhrif á skoðanir manna í þessum efnum.  Dómarar verða hins vegar að gæta fulls hlutleysis í störfum sínum og gæta þess að réttindi sakaðra manna séu í heiðri höfð. 

                                                                    Akureyri 21. september 2007.

                                                                    Freyr Ófeigsson.